Çandarlı Halil Paşa ihanet etti mi, etmedi mi?


"İstanbul (Kostantîniyye) elbette fetholunacaktır. Onu fetheden kumandan ne güzel kumandandır! Onu fetheden askerler ne güzel askerlerdir!" 
(Ahmed bin Hanbel, Müsned; c.4, s.335)

Herşey Hz. Muhammed'in bu sözüyle başladı aslında.Onun övgüsüne layık olmak için sayısı kesin olmamakla birlikte; rivayetle ilk olarak Hz. Osman (r.a), dört kez Emeviler, iki kez de Abbasiler tarafından olmak üzere yedi defa kuşatılmış ardından Osmanlı zamanında da I. Bayezid (yıldırım) döneminde alınmak istenmiş fakat muaffak olunamamıştır. Malumumuz II. Mehmet nam-ı diğer Fatih Sultan Mehmet 1453'te fethi gerçekleştirdi.

Fatih Sultan Mehmet fetihten sonra ilk iş sadrazam Çandarlı Halil Paşa'yı idam ettirdi. Bu idam hadis-i şerifteki övgünün altında kalan bir gizem olarak kaldı aslında. Osmanlı'nın kuruluşundan İstanbul'un fethine kadar çok büyük hizmetlerde bulunmuş bir ailenin saltanat hizmetinden uzaklaştırılmasına sebep olmuş bir vakadır bu idam.

Peki; Fatih Sultan Mehmet Çandarlı Halil Paşa'yı neden idam ettirdi?

Fatih Sultan Mehmet'in Çandarlı Halil Paşa ile yollarının kesişmesi babası II. Murad dönemine rastlamakta. II. Murad tahtı Manisa valisi olan II. Mehmet'e bırakmasıyla 13 yaşında tahta geçen olan şehzadenin haçlı seferleri karşısında devleti idare edemeyeceğine kanaat getiren veziri azam Halil Paşa asıl çekişmeyi şehzadenin lalası Zağnos paşayla yaşamaktaydı. Padişahı yönlendiren kararlardan son derece hoşnutsuzluk duyan Halil Paşa, Varna savaşını fırsat bilerek köşesine çekilen sultan Murad'ı tekrar tahta geçmeye ikna ettirdi. Savaş kazanıldıktan sonra şehzade tekrar tahta geçse de Edirne yangını, yeniçeri ayaklanması sebebiyle II. Murad otoriteyi sağlamak için son kez padişah oldu. 1451 yılında vefat eden babasının yerine 3. kez padişah olan Sultan Mehmet ile veziri azam Halil Paşa'nın araları artık hiç de iyi değildir yaşananlardan sonra.

Aile büyükleri olan Çandarlı Kara Halil Paşa Osman Gazi, Orhan Gazi döneminde kadi ve kazasker, Çandarlı Ali Paşa; I. Murat, Yıldırım Bayezid ve Süleyman Çelebi döneminde kadılık, vezirlik yapmış, Çandarlı Mahmud Çelebi; Fatih Sultan Mehmet'in halası Hafsa Sultan'ın eşi, Çandarlı İbrahim Paşa; Yıldırım Bayezid döneminde Bursa kadılığı, ardından baş vezirlik görevini ifa etmiştir. Kısacası devletin kuruluşundan beri saltanat ailesinin altında görev yapan bu aileden gelen Çandarlı Halil Paşayı devlet-i aliyyede idam edilen ilk sadrazam olmasına neden olan olay için tarihçiler ikiye ayrılmış durumda.

İdam için ortaya konulan genel kanı Çandarlı Halil Paşa'nın İsyanbul'un fethine engel teşkil eden düşünceleri ve tavsiyeleriydi. Buna sunduğu gerekçeler ise devletin böyle bir kuşatmaya hazır olmadığı, olası bir başarısızlığın ülkeyi yok oluşa sürükleyeceği endişesiydi. II. Mehmed buna aldırış etmez ve kuşatma devam eder. Fethin gerçekleşmemesi adına padişahı vazgeçirmek için Halil Paşa'nın yazışmaları deşifre olur Bizans'lılarla kurduğu ilişkiler ve aldığı idda edilen rüşvet padişahın kulağına gider. Söylentiye göre padişahın emirleri ve kuşatma harekat bilgileri casus okçular tarafından bizans zurlarına gönderilmiş buna karşılık olarak da içi altın sikke dolu balıklar sadrazama rüşvet parası olarak ödenmiştir.

Sultan Mehmet İstanbul alınana kadar onu sadrazam olarak yanında bulundursa da zafer kazanıldıktan sonra önce görevinden azledilir, ardından zindana atıldıktan sonra 1 Haziran 1453'te idam edilmiştir. Malvarlığına el konulmuş, naaşı ise oğlu  Çandarlı İbrahim Çelebi tarafından İznik'e götürülerek defnedilmiştir. 

İdam saltanatın korunması ve devletin bekası için doğru ve gerekliydi. Halil Paşa ihanet etse de etmese de yönetimde ikilik ve saltanatın karşısında saltanat kadar güçlü bir ailenin varlığı tehlikeliydi. Devlet içinde aristokrasiyi meydana getirebilecek bir olay, daha yükselme döneminde önü kesilerek olası bir tabakalaşmayı engellemiştir. Halil Paşa'nın ısrarlı talep ve itirazları padişahın otoritesini gerek halk gerekse ordu karşısında zayıflatan bir unsurdu. Aile olarak da Çandarlı silsilesi giderek tebadan hanedan olma yolundaydı. Devlet içinde devlet şeklinde ikinci bir saltanat ailesi hem ekonomik hem de nüfuz yönünden padişah devirme (II. Mehmet'i 2 kez tahttan indirme) gücüne erişmeye başlamıştı. Bütün bunların yanında hadiste belirtilen övgüye mazhar olma aradaki kişi ve olayları teferruat boyutuna sokmaktadır.

İdamla ilgili diğer bir yaklaşım ise olayın tamamen Fatih sultan Mehmet ile Çandarlı Halil Paşa arasında yaşanan kişisel husumetin son rauntdan öte birşey değildi. Fatih son raund geldiğinde belki bilinli belki de bilinçsiz olarak Halil Paşa'nın yakın dostu İshak Paşa'yı anadolu Beylerbeyliği görevine tayin ederek yalnızlaştırmıştır. İki kez tahttan uzaklaşmasına neden olan sadrazama karşı bilinen tavrı Rum kökenli devşirme Zağnos Paşa'nın işine gelmiş, padişahın lalası olmasını da kullanarak Halil Paşa'nın sonunu hazırlayan etkenlerin başında olmuştur. Halil Paşa sonuçlarına katlanmayı göze alarak devleti olası bir yok oluştan kurtarma adına kellesi pahasına fethin riskleri ve getireceği yıkım konusunda var gücüyle genç padişahla mücadele etmekten korkmadı aslında. O, II. Murad'ın izlediği barış ve dengelere dayalı siyaetin devamını arzulamaktaydı. Bir devlete sadrazam olmuş bir insanın aile geleneklerinde bizans altınıyla ülkeye ihanet etmesine ihtimal vermek güç bir seçenek.

Devşirme kökenlilerin Türkmen kökenli devlet geleneğine karşı edindiği bu zafer kurucu Çandaroğlu ailesinin saltanattan uzaklaşmasına neden olmuştur. İdam esnasında Halil Paşa'nın iki oğlundan biri kazasker (Çandarlı Süleyman Çelebi) diğeri ise (Çandarlı İbrahim Çelebi) Edirne Kadılığını yürütmekteydi. Akabinde Süleyman Çelebi de görevinden azledilse de İbrahim Çelebi devam etmiştir.

Son vakanın ardından Osman Gazi'nin eşlerinden Bala Hatun (Şeyh Edebali'nin kızı), Emine Hatun (Dulkadiroğulları'ndan II. Murad'ın annesi) gibilerinden sonra saraya Türkmen gelin girememiş, aslından uzaklaşan bir aile yapısı, yönetimde söz sahibi devşirme padişah eşleri ve anneleri taht kavgalarının görünmez kahramanları olmuştur. Belki de yıkılışın temelini hazırlayan unsurlardan biridir yaaşanan süreç.

1 yorum:

►Bir profiliniz yoksa "Yorumlama biçimi" seçeneğinden "Adı/URL" kısmına isminizi yazarak (url zorunlu değil) veya "Anonim" bölümüne tılayarak yorumunuzu yazabilirsiniz.