Osmanlı Devletinde Borsa

Osmanlı Devleti’nin dış piyasalardan kredi almasını sağlayan gelişme, Kırım Savaşı’ndan itibaren başlamıştır. 

Dış piyasalardan alınan kredilerin devlet tahvili ve hisse senedi işlemlerinin yürütülmesi, zamanla borsanın kurulmasını zorlamıştır. 

Bu amaçlara istinaden Osmanlı’da ilk borsa, 1866’da “Dersaadet Tahvilat Borsası” adıyla kurulmuştur. 


Osmanlı Devletinde Borsanın Kuruluşu ve Gelişmesi 

Osmanlı Devleti sanayi devrimine ayak uyduramadığı gibi, kısa süre içinde Avrupa endüstrilerinin ham madde kaynağı ve pazarı durumuna gelmiştir. İngiltere ve Fransa gibi sanayi devrimini tamamlayan ülkeler, makinelerle ürettikleri seri ve ucuz mamul malları, ticaret anlaşmalarının kendilerine sağladığı kolaylıklar sayesinde Osmanlı pazarlarına kolaylıkla sürmekteydiler. Bu durumdan el tezgâhları ile üretim yapan Osmanlı esnafı büyük zarar görmüş ve rekabet edemediklerinden hızla ekonomik sahneden çekilmeye başlamışlardır.

Osmanlı’da Tahvilat Borsasının kurulması ve gelişmesi, Galata’da faaliyet gösteren azınlıkların ticarî faaliyetleri sayesinde olmuştur. Osmanlı Devletinde Rum, Ermeni ve Yahudi tüccarlar, özellikle İstanbul Galata’da bankerlik yaparak, para işlemlerinin yönünü belirlemişlerdir.

Osmanlı Devletinde borsanın kurulmasını zorlayan en önemli etmenlerden birisi, Avrupa borsalarının gösterdiği hızlı gelişmedir. Avrupa’da sanayi devrimi sonrasında hızla gelişen ticaret, şirketleşmeyi beraberinde getirmiştir. Peş peşe kurulan anonim şirketlerin çıkardığı hisse senedi ve tahvillerin, sarraflar aracılığıyla imparatorluğun merkezi ve önemli şehirlerinde dolaşması ve alınıp-satılması bir yana, Kırım Savaşı ile birlikte dış piyasalardan sağlanan borçların tahvillerinin Avrupa'nın önemli piyasalarında kota edilmesi, Osmanlı’da borsanın kurulmasını tetiklemiştir.

Osmanlı’da menkul kıymet ticareti niteliği taşıyan işlemler, Tanzimat sonrası başlamıştır. 1854 Kırım Savaşı esnasında yapılan dış borçlanmalara ait olan tahvillerin yaygın şekilde el değiştirmesi, borsa faaliyetlerine zemin hazırlamıştır. Galata bankerleri, 1864 yılında resmi olmayan bir para ve tahvilat borsası işlevi görecek dernek kurmuşlar, Galata’da önce Havyar Han’da daha sonra da Komisyon Han (Konsolid Han)’da faaliyet göstermişlerdir19. Yani; Galata Borsası, Rum bankerlerin İstanbul’da “sefurya” adını verdikleri bir esnaf loncası olarak örgütlenmiş ve bu loncaya ait nizamname ile yönetilmeye ve işlevlerini yürütmeye başlamıştır. 

1866 yılında çıkarılan bir kararname ile Fransız borsa sistemine benzer İstanbul’da ilk resmi borsa “Dersaadet Tahvilât Borsası” adıyla açılmıştır. Bu borsanın kontrolünü sağlamak için Maliye Nezareti’nce Abidin Bey (daha sonra Paşa) adlı bir komiser atanmış ve 20 kişilik bir yönetim komitesi oluşturulmuştur. Ayrıca Komiser Abidin Bey’in yanına borsanın emniyet işlerini yürütmek üzere yeterli miktarda zaptiye neferleri ile küçük rütbeli bir zabitin bulundurulması amacıyla Maliye Nezareti’nden Zaptiye Nezareti’ne bir tezkere yazılmıştır.

1867 yılında çoğu Rum olan borsa abonelerinin oy birliği ile yaptıkları tüzük, borsa işlemleri ve bu işlemleri yapanlarla ilgili birçok esasları belirlemiştir.

Galata Borsası, 1874 yılında çıkarılan bir nizamname ile zabt u rabt altına alınmaya başlandı. Özellikle konsolid ve hava oyunları ile birçok insanın kandırılması ve mağdur duruma düşürülmesi, borsa üzerinde hükümet denetiminin kurulmasını zorunlu hale getirmiştir.

Kasım 1873 tarihli bir vesikada Borsa’nın devlet denetimi altına alınması gereği,

“beyâna muhtac olmadığı üzre Devlet-i Aliyyenin eshâm ve tahvîlâtıyla sa’ir senedât-ı resmînin bey‘ u şirâsı mu‘âmelâtı borsa nâmıyla Galata’da bir mahall-i mahsûsda deverân itmekde oldığı halde işbu borsa her nasılsa şimdiye kadar saltanat-ı seniyyenin taht-ı nüfûz ve nezâretine ve ne de usûl-ı emniye ve mahfûza dâ’iresine alınmayarak bir mesâğ-ı gayr-i mahdûd ile pek ziyâde serbest bırakılmasıyla eshâm ve tahvîlât-ı mezkûrenin kıymet ve ahz u i‘tâlarınca cereyân iden fesedât ve igtişâşât sebebiyle hazîne-i celîle mâlen ve i‘tibâren lâ-yenkati‘ zarar ve sekenelere ve halk dahi hasarlara uğramakda”

olduğu şeklinde ifade edilmektedir. Yine belgede, esham ve tahvilatın alım satımının yapıldığı devletlerde borsaların hükümetlerin gözetiminde olduğu hatırlatıldıktan sonra, borsanın denetiminin ve asayişinin hükümete ve ilgili bakanlıklara verilmesi, teftişin ise bir komiser tayin olunmak suretiyle ifa edilmesi vb. gibi hususların yer aldığı bir nizamnamenin hazırlanması amacıyla muteber sarraf, tüccar ve bankerlerden mürekkep genel bir komisyonun oluşturulması ve genel esham emini Ohannes Efendi’nin de bu işle görevlendirilmesi ve hazırlanacak nizamnamenin Fransızca ve Türkçe nüshalarının Meclis-i Hass-ı Vükelâ’da okunması ve nizamnamenin hemen neşredilmesi gereği bir tezkere ile Maliye Nezareti’ne yazılmıştır Yapılan araştırmalar sonucu, 1874 tarihli yayımlanan tüzükle borsa işlemlerini gözetim görevi, yeni oluşturulan Borsa Komiserliği’ne verilmiştir.

1881 yılında Düyûn-ı Umumiye-i Osmaniye İdaresi’nin kurulmasından sonra Galata borsasından işlemler yine devam etmiştir. Özellikle bir anonim şirket olarak kurulan Reji Şirketi’nin borsanın sistemli işlemesinde önemli rolü olmuştur. Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Galata borsasının motor güçleri olan tüccar ve azınlıkların İstanbul’dan ayrılmalarıyla borsanın etkinliği azalsa da, yüzyılın sonlarında tekrar hareketlendiği görülmektedir. Bunda özellikle Galata semtine yerleşen Fransız, Rus ve İtalyan bankaların Galata Borsası’nda yabancı devlet kağıtları ile yabancı şirketlere ait işlemleri hızlandırmasının da rolü olmuştur. 1895’e kadar borsada önemli olaylar olmamıştır. Ancak Sir Edgar Wincent’in Altın Olayı borsada büyük kayıpları beraberinde getirmiştir. Bir de buna Ermeni olayı eklenince her türlü hisse senetleri ve tahviller büyük değer kaybetmişlerdir. Osmanlı Bankası’nın hisse senetleri ve tahviller üzerine o sırada avans vermemesi de, Borsa’yı temelden sarsmıştır. Bunun üzerine Borsa, hükümetten moratoryum ilân edilmesi isteğinde bulundu.

Hükümet de 19 Ekim 1895 Perşembe günü genel likidasyon ilân ederek, bu öneriyi kabul etti ve Borsa, 4 ay süre ile geçici olarak kapatıldı.

Bu olaydan sonra borsacılar kendileri toparlayamayarak 500 Konsolid’ten fazla işlem yapmamak suretiyle iki yıl boyunca ihtiyatlı davranmışlardır. Birçok borsacı da işi bırakmış, bu dönemde İstanbul Borsasında alıcı olarak yedi-sekiz kişi kalmıştır. Bu bunalım yılları iki yıl sürmüş ve ancak 1898’de atlatılabilmiştir.

İkinci Meşrutiyet’e kadar, İstanbul borsasına devlet tahvilleri, Düyûn-ı Umumiye senetleri, konsolidler vs. ile İstanbul, Selanik ve Beyrut’ta kurulu yabancı şirketlerin menkul kıymetleri, Panama ve Süveyş kanalları tahvil ve hisse senetleri gibi tümüyle yabancı kıymetler kayıtlı iken, daha sonra yerli şirketlerin menkul kıymetleri de işlem görmeye başlamıştır. Ancak bunların çoğu da yabancı sermayeli şirketlerdi. 1913 yılında Borsa, Konsolid Han’ın yıkılmasıyla birlikte Mehmed Ali Paşa Hanı’na taşındı ve I. Dünya Savaşı’nın çıkması ile birlikte büyük bir yara aldı. Hıristiyan Osmanlı vatandaşlarının askere alınmasıyla birlikte borsa mübâyaacıları, simsar ve hizmetlilerin büyük kısmı da askere gittiler. Bunun üzerine devlet, borsa meclisi üyesi Bogos Mumcıyan Efendi’nin talebi üzerine borsayı kapattı. 

Birinci Dünya savaşı içinde birçok spekülatif kambiyo işlemleri oldu. Ekim 1923 yılında Galata Borsası’nın Ankara Hükümeti’nin denetimine girmesiyle birlikte 22 Ağustos 1923 yılında Borsa nizamnamesi yürürlüğe konuldu. Borsa üyeleri olan acente, simsar ve coberlere Türk uyruklu olma şartı getirildi. Borsa memur ve hizmetlilerinin meclisin gösterdiği adaylar arasından borsa komiserinin onayı ve Maliye Bakanlığı’nın kararı ile atanması sağlandı.   

Mehmet BEŞİRLİ 
Kaynak:
Osmanlı’da Borsa: Dersaadet Tahvilât Borsası’ndan Eshâm Ve Tahvilât Borsa
Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Fırat University Journal of Social Science Cilt: 19, Sayı: 1, Sayfa: 185-208, ELAZIĞ-2009     
http://web.firat.edu.tr/sosyalbil/dergi/arsiv/cilt19/sayi1/185-208.pdf
Resim kaynak: http://dissertationreviews.org/archives/8270
Google+ paylaş

Benzer Konular :

    Yorum yapın
    Facebook yorumları

0 YORUM YAPILDI. Görüşünüzü belirtin ! :

Yorum Gönder

►Bir profiliniz yoksa "Yorumlama biçimi" seçeneğinden "Adı/URL" kısmına isminizi yazarak (url zorunlu değil) veya "Anonim" bölümüne tılayarak yorumunuzu yazabilirsiniz.